Laplandse cultuur en geschiedenis in Rovaniemi

Rovaniemi presenteert zich als de officiële woonplaats van de Kerstman (Official Hometown of Santa Claus), en dat is het eerste waar veel bezoekers mee te maken krijgen. De cultuur eronder is ouder en nuchterder. De stad ligt waar de Ounasjoki in de Kemijoki uitmondt, midden in het rendiergebied van Finland, en het centrum is na de Tweede Wereldoorlog bijna helemaal opnieuw opgebouwd. De Samische cultuur hoort bij Lapland, maar haar thuisland ligt verder naar het noorden. Als je het verschil kent, kies je makkelijker wat je wilt zien en hoe je je gedraagt als je ernaar op zoek gaat.

Afgebrand in 1944, herbouwd door Aalto

In oktober 1944, tijdens de Laplandoorlog, werd de burgerbevolking van Rovaniemi geëvacueerd. Het terugtrekkende Duitse leger brandde de stad bijna volledig plat, en de stad en het land eromheen lagen vol landmijnen. Visit Rovaniemi schat de schade op ongeveer 90 procent van de gebouwen in het centrum.

De wederopbouw stond onder leiding van Alvar Aalto, die het wederopbouwbureau van de Finse architectenvereniging leidde. In 1945 tekende zijn bureau het rendiergeweiplan: vanuit de lucht vormen de uitvalswegen het gewei, het centrum tussen de twee rivieren de kop, en het sportveld Keskuskenttä het oog. Het plan is niet volledig uitgevoerd, al is de figuur nog te herkennen. Het bestuurscentrum van Aalto met de bibliotheek, Lappia Hall en het stadhuis kwam later en staat beschreven op onze pagina met bezienswaardigheden.

Een paar gebouwen herinneren aan de stad van voor en vlak na de oorlog. Het rood bakstenen busdepot van de post uit 1933 bleef staan en is nu cultuurhuis Korundi. Het oude raadhuis van de marktplaats Rovaniemi is een hotel geworden. Aan de Pohjolankatu werden de blokhutten van LAURI na de oorlog van het Laplandse platteland naar de stad gebracht; nu zit er een ambachtswerkplaats waar voorwerpen van rendiergewei, hout en leer worden gemaakt. Voor het volledige beeld ga je naar het Arktikum: de tentoonstelling "Northern Ways" toont schaalmodellen van Rovaniemi voor en na de Laplandoorlog.

De hut die voor Eleanor Roosevelt werd gebouwd

Het toerisme op de poolcirkel begon met de wederopbouw. In de zomer van 1950 kwam Eleanor Roosevelt naar Rovaniemi om de wederopbouw met eigen ogen te zien, en ze vroeg om de poolcirkel over te steken. De lokale architect Ferdinand Salokangas ontwierp voor het bezoek in één nacht een hut, en Visit Rovaniemi noemt 11 juni 1950 als de dag waarop die klaar was. Hij stond iets meer dan 100 meter ten zuiden van waar de cirkel toen werd gemeten. De Roosevelt Cottage was de eerste poging om voorbijkomende reizigers op de poolcirkel te laten stoppen voor koffie, souvenirs en een ansichtkaart met het poolcirkelstempel. Het was het eerste gebouw op de poolcirkel, op de plek van het huidige Kerstmandorp (Santa Claus Village).

Rendierhouderij rond Rovaniemi

Rendierhouderij in Finland is gebonden aan een rendiergebied dat bij wet is vastgelegd. Het beslaat 122.936 vierkante kilometer, 36 procent van het land, en is verdeeld in 54 rendiercoöperaties. Rovaniemi ligt erin: de coöperatie Palojärvi omvat Rovaniemi, Pello, Ylitornio en Tervola, en Rovaniemi is er de grootste stad van. Aan het eind van het rendierjaar 2024–2025 waren er in Finland 179.509 levende rendieren, tegenover een toegestaan maximum van 203.700, en 4.197 rendiereigenaren. Iets meer dan een kwart van hen was jonger dan 25.

De rendieren die je ziet, zijn niet wild. Ze zijn half gedomesticeerd, elk dier heeft een eigenaar, en elke eigenaar heeft een geregistreerd oormerk. De kuddes grazen vrij, ongeacht van wie de grond is. In Finland mogen alleen burgers van de Europese Economische Ruimte die in het rendiergebied wonen, de coöperaties en de vereniging van rendierhouders rendieren bezitten. Vraag een rendierhouder liever niet hoeveel dieren hij of zij heeft: volgens de vereniging is dat aantal privé en wordt het nooit hardop gezegd.

De Sámi begonnen rendieren te houden en met hun kuddes mee te trekken door de seizoenen, en Finse kolonisten namen de rendierhouderij vroeg over en pasten haar aan hun eigen behoeften aan. Volgens de vereniging van rendierhouders kwam de rendierhouderij via Enontekiö en Muonio naar Finland. Rond Rovaniemi zijn de rendierhouders die je tegenkomt meestal Fins, en de vereniging merkt op dat de meeste mensen die toeristen een bezoek aan een rendierboerderij aanbieden, actieve rendierhouders zijn. Rijd je zelf, reken dan altijd op rendieren op de weg; het risico op aanrijdingen is het hoogst van november tot januari.

Boerderijbezoeken en sleeritten bij Rovaniemi worden vergeleken op rovaniemi-reindeer.com.

Eind winter houden rendierhouders ook races. De Poro Cup bestaat volgens Visit Finland sinds 1932, met rijders op ski’s achter de rendieren. In 2025 vond de etappe in Rovaniemi plaats op 22 en 23 februari op de racebaan van Mäntyvaara. Data voor 2027 waren in oktober 2026 nog niet gepubliceerd.

Waar de Samische cultuur thuis is

De Sámi zijn het enige inheemse volk in de Europese Unie, en hun status staat in de Finse grondwet. Hun land, Sápmi, beslaat het noorden van Finland, Zweden, Noorwegen en Rusland. In Finland omschrijft het Sámiparlement het Samische thuisland als de gemeenten Enontekiö, Inari en Utsjoki in hun geheel plus het noordelijke deel van Sodankylä rond Vuotso. Rovaniemi hoort er niet bij.

Het Samische zelfbestuur in Finland heeft zijn basis in Inari. Het Sámiparlement, met 21 leden en 4 plaatsvervangers die om de vier jaar worden gekozen, heeft daar zijn zetel, en het gebouw Sajos aan de rivier de Juutua, waar die in het Inarimeer stroomt, is het centrum van het Samische zelfbestuur in Finland. Sajos is een woord in het Inari-Samisch voor een plek waar je graag aankomt en een tijdje blijft.

Voor bezoekers is Siida het belangrijkste adres, het Samisch museum in Inari en het nationale museum voor de Samische cultuur. Het hoofdgebouw van Juhani Pallasmaa ging in april 1998 open, en de hoofdtentoonstelling verbindt de Samische cultuur met de noordelijke natuur. Buiten heeft een openluchtmuseum een pad van ongeveer 800 meter, in de vorm van de lasso van een rendierhouder, langs zo’n 50 gebouwen en constructies; in de winter gaat het open als het weer het toelaat. Van 16 oktober 2026 tot 3 april 2027 toont Siida "We Who Remain", hedendaagse Samische kunst in samenwerking met Kiasma. Van 5 oktober 2026 tot 31 mei 2027 is het museum open van maandag tot zaterdag, 10:00–17:00, en op zondag dicht.

Inari ligt 340 kilometer van Rovaniemi. Er rijden dagelijks bussen, en de rit duurt ongeveer vijf uur, dus zie het als een reis van minstens één nacht en niet als een dagtocht. In Rovaniemi zelf zie je de Samische cultuur vooral in het Arktikum en bij af en toe een evenement: in de advent van 2024 bijvoorbeeld hield de kerk van Rovaniemi kerstconcerten in het Samisch. 6 februari is de nationale feestdag van de Sámi, een aanbevolen vlaggendag in Finland.

Wat het Sámiparlement van bezoekers vraagt

In september 2018 nam het Sámiparlement in Finland richtlijnen aan voor ethisch duurzaam Samisch toerisme. Ze moeten een einde maken aan toerisme dat de Samische cultuur uitbuit en de verspreiding van onjuiste informatie via dat toerisme stoppen. De richtlijnen zijn vooral geschreven voor touroperators buiten de Samische gemeenschap, maar een aantal punten telt ook voor jou als je in Rovaniemi een tour kiest:

• Het recht om de Samische klederdracht te dragen is gebonden aan Samische afkomst, en nagemaakte kostuums in het toerisme gelden als culturele toe-eigening.
• De "Laplandse doop" is een verzonnen ceremonie zonder basis in de Samische cultuur.
• De Sámi of de Samische cultuur in verband brengen met sprookjesfiguren zoals de Kerstman wordt genoemd als een vorm van toe-eigening.
• Niet-Samische gidsen die zich voordoen als Sámi of als sjamaan, en het toeristische gebruik van de Samische trom, worden afgewezen.
• Mensen in Samische klederdracht die niet in het toerisme werken, mogen niet zonder toestemming worden gefotografeerd.
• Een rendierkudde mag je niet benaderen zonder toestemming van de eigenaar, ook niet op ski’s, een sneeuwscooter of een hondenslee.

In de praktijk betekent dit dat een kerstmanprogramma met verklede "Samische" gastheren, of een doopcertificaat op de poolcirkel, geen Samische cultuur is. De bezoekersrichtlijnen van het Sámiparlement vatten de houding samen waarop het hoopt: in het Samische thuisland is een toerist te gast in een cultuurlandschap dat door het Samische leven is gevormd.