Kultura i historia Laponii w Rovaniemi

Rovaniemi promuje się jako oficjalne rodzinne miasto Świętego Mikołaja i właśnie to wielu gości poznaje najpierw. Kultura pod spodem jest starsza i prostsza. Miasto leży tam, gdzie Ounasjoki wpada do Kemijoki, w samym środku fińskiego obszaru hodowli reniferów, a jego centrum po drugiej wojnie światowej odbudowano niemal w całości. Kultura saamska jest częścią Laponii, ale ojczyzna Saamów leży dalej na północy. Znajomość tej różnicy pomaga wybrać, co zobaczyć i jak się zachować, gdy jej szukasz.

Spalone w 1944 roku, odbudowane przez Aalta

W październiku 1944 roku, w czasie wojny lapońskiej, ludność cywilną Rovaniemi ewakuowano. Wycofująca się armia niemiecka spaliła miasto niemal doszczętnie, a miasto i okolica zostały pełne min. Visit Rovaniemi szacuje zniszczenia na około 90 procent budynków w centrum.

Odbudową kierował Alvar Aalto, szef biura odbudowy Fińskiego Stowarzyszenia Architektów. W 1945 roku jego biuro narysowało plan poroża renifera: z lotu ptaka główne drogi wylotowe tworzą poroże, centrum między dwiema rzekami głowę, a boisko Keskuskenttä oko. Planu nie zrealizowano w całości, ale kształt wciąż da się rozpoznać. Centrum obywatelskie Aalta z biblioteką, salą Lappia i ratuszem powstało później i opisujemy je na stronie o zabytkach.

Kilka budynków przypomina miasto sprzed wojny i tuż po niej. Zajezdnia autobusów pocztowych z czerwonej cegły z 1933 roku przetrwała i jest dziś Domem Kultury Korundi. Stary ratusz osady targowej Rovaniemi przerobiono na hotel. Przy Pohjolankatu domy z bali LAURI przeniesiono po wojnie z lapońskiej wsi, a dziś mieści się w nich pracownia, w której powstają przedmioty z poroża renifera, drewna i skóry. Pełny obraz daje Arktikum: wystawa „Northern Ways” pokazuje makiety Rovaniemi przed wojną lapońską i po niej.

Chata zbudowana dla Eleanor Roosevelt

Turystyka przy kole podbiegunowym zaczęła się razem z odbudową. Latem 1950 roku Eleanor Roosevelt przyjechała do Rovaniemi zobaczyć odbudowę na własne oczy i poprosiła o możliwość przekroczenia koła podbiegunowego. Miejscowy architekt Ferdinand Salokangas zaprojektował na tę wizytę chatę w jedną noc, a Visit Rovaniemi podaje 11 czerwca 1950 roku jako dzień jej ukończenia. Stała nieco ponad 100 metrów na południe od miejsca, w którym wówczas wyznaczono koło. Roosevelt Cottage był pierwszą próbą zatrzymania przejezdnych przy kole podbiegunowym na kawę, pamiątki i pocztówkę ze stemplem koła podbiegunowego. Był to pierwszy budynek przy kole, w miejscu dzisiejszej Wioski Świętego Mikołaja (Santa Claus Village).

Hodowla reniferów wokół Rovaniemi

Hodowla reniferów w Finlandii jest związana z ustawowo wyznaczonym obszarem hodowli. Obejmuje on 122 936 kilometrów kwadratowych, 36 procent kraju, i dzieli się na 54 spółdzielnie hodowlane. Rovaniemi leży w jego granicach: spółdzielnia Palojärvi obejmuje Rovaniemi, Pello, Ylitornio i Tervola, a Rovaniemi jest jej największym miastem. Na koniec roku hodowlanego 2024–2025 w Finlandii było 179 509 żywych reniferów, przy dozwolonym maksimum 203 700, oraz 4197 właścicieli reniferów. Nieco ponad jedna czwarta z nich nie miała jeszcze 25 lat.

Renifery, które widzisz, nie są dzikie. Są półudomowione, każde zwierzę ma właściciela, a każdy właściciel ma zarejestrowany znak uszny. Stada pasą się swobodnie, niezależnie od tego, do kogo należy ziemia. W Finlandii renifery mogą posiadać tylko obywatele Europejskiego Obszaru Gospodarczego mieszkający na obszarze hodowli, spółdzielnie i związek hodowców. Lepiej nie pytać hodowcy, ile ma zwierząt: związek podaje, że ta liczba jest prywatna i nigdy nie wypowiada się jej na głos.

To Saamowie zaczęli hodować renifery i wędrować ze stadami w rytmie pór roku, a fińscy osadnicy wcześnie przejęli hodowlę i dostosowali ją do własnych potrzeb. Według związku hodowców hodowla dotarła do Finlandii przez Enontekiö i Muonio. Wokół Rovaniemi hodowcy, których spotkasz, to przeważnie Finowie, a związek zaznacza, że większość osób oferujących turystom wizyty na farmach reniferów to czynni hodowcy. Jeśli jeździsz samochodem, licz się z reniferami na drodze o każdej porze; ryzyko zderzenia jest największe od listopada do stycznia.

Wizyty na farmach i przejażdżki saniami koło Rovaniemi porównujemy na rovaniemi-reindeer.com.

Pod koniec zimy hodowcy także się ścigają. Seria Poro Cup odbywa się według Visit Finland od 1932 roku, a zawodnicy jadą na nartach za reniferami. W 2025 roku etap w Rovaniemi odbył się 22–23 lutego na torze Mäntyvaara. Dat na 2027 rok w październiku 2026 nie opublikowano.

Gdzie kultura saamska jest u siebie

Saamowie są jedynym ludem rdzennym w Unii Europejskiej, a ich status zapisano w fińskiej konstytucji. Ich ziemia, Sápmi, obejmuje północ Finlandii, Szwecji, Norwegii i Rosji. W Finlandii Parlament Saamów określa ojczyznę Saamów jako całe gminy Enontekiö, Inari i Utsjoki oraz północną część Sodankylä wokół Vuotso. Rovaniemi do niej nie należy.

Saamski samorząd w Finlandii ma siedzibę w Inari. Tam obraduje Parlament Saamów, liczący 21 członków i 4 zastępców wybieranych co cztery lata, a budynek Sajos nad rzeką Juutua, w miejscu, gdzie wpada ona do jeziora Inari, jest centrum saamskiego samorządu w Finlandii. Sajos to słowo z języka inari saami oznaczające miejsce, do którego lubi się przyjeżdżać i w którym chce się zostać na chwilę.

Dla gości najważniejszym adresem jest Siida, Muzeum Saamów w Inari i narodowe muzeum kultury saamskiej. Jego główny budynek, zaprojektowany przez Juhaniego Pallasmaę, otwarto w kwietniu 1998 roku, a wystawa główna łączy kulturę saamską z przyrodą północy. Na zewnątrz skansen ma ścieżkę długości około 800 metrów w kształcie lassa pasterza reniferów, prowadzącą obok około 50 budynków i konstrukcji; zimą otwiera się, gdy pozwala pogoda. Od 16 października 2026 do 3 kwietnia 2027 Siida pokazuje „We Who Remain”, współczesną sztukę saamską we współpracy z Kiasmą. Od 5 października 2026 do 31 maja 2027 muzeum jest otwarte od poniedziałku do soboty w godzinach 10:00–17:00, a w niedziele zamknięte.

Inari leży 340 kilometrów od Rovaniemi. Kursują tam codzienne autokary, a jazda trwa około pięciu godzin, więc traktuj to jako wyjazd na co najmniej jedną noc, a nie wycieczkę jednodniową. W samym Rovaniemi kultura saamska pojawia się głównie w Arktikum i przy okazjonalnych wydarzeniach: w adwencie 2024 roku kościół w Rovaniemi gościł na przykład koncerty bożonarodzeniowe w języku saamskim. 6 lutego to Narodowy Dzień Saamów, zalecany w Finlandii dzień wywieszania flagi.

O co Parlament Saamów prosi gości

We wrześniu 2018 roku Parlament Saamów w Finlandii przyjął wytyczne dotyczące etycznie zrównoważonej turystyki saamskiej. Ich celem jest położenie kresu turystyce, która wykorzystuje kulturę saamską, i powstrzymanie szerzonych przez nią fałszywych informacji. Wytyczne są pisane głównie dla firm turystycznych spoza społeczności saamskiej, ale kilka punktów ma znaczenie, gdy wybierasz wycieczkę w Rovaniemi:

• Prawo do noszenia stroju saamskiego wiąże się z saamskim pochodzeniem, a imitacje strojów noszone w turystyce są uznawane za zawłaszczenie kulturowe.
• „Chrzest lapoński” to wymyślona ceremonia bez żadnych podstaw w kulturze saamskiej.
• Łączenie Saamów lub kultury saamskiej z postaciami z bajek, takimi jak Święty Mikołaj, wymieniono jako formę zawłaszczenia.
• Przewodnicy niebędący Saamami, którzy podają się za Saamów lub szamanów, oraz turystyczne użycie bębna saamskiego są odrzucane.
• Osób w stroju saamskim, które nie pracują w turystyce, nie wolno fotografować bez ich zgody.
• Do stada reniferów nie wolno podchodzić bez zgody właściciela, również na nartach, skuterze śnieżnym czy psim zaprzęgu.

W praktyce oznacza to, że program z Mikołajem i przebranymi „saamskimi” gospodarzami albo certyfikat chrztu przy kole podbiegunowym nie są kulturą saamską. Wskazówki Parlamentu Saamów dla gości podsumowują oczekiwaną postawę: w ojczyźnie Saamów turysta jest gościem w krajobrazie kulturowym ukształtowanym przez życie Saamów.